Ćmielów jest miastem, które porcelaną stoi – tę frazę bardzo łatwo zweryfikować już po kilku minutach spędzonych na terenie Żywego Muzeum Porcelany, działającego przy Fabryce Porcelany AS Ćmielów przy ulicy Sandomierskiej 243. Zamiast oglądać porcelanę wyłącznie zza szyby, zwiedzanie odbywa się tutaj w ruchu: przez hale produkcyjne, dawne piece, sale ekspozycyjne i warsztatowe, gdzie z bardzo bliska widać zarówno ręczną pracę formierzy i malarek, jak i gotowe, dopieszczone w każdym detalu figurki oraz naczynia. Całość, położona zaledwie około 11 kilometrów od Ostrowca Świętokrzyskiego, idealnie wpisuje się w sieć świętokrzyskich atrakcji techniki i rzemiosła – obok Bałtowskiego Kompleksu Turystycznego czy Krzemionek – i często staje się jednym z najciekawszych punktów całego wyjazdu.
Położenie i pierwsze wrażenia
Żywe Muzeum Porcelany znajduje się przy głównej drodze przebiegającej przez Ćmielów – pod adresem Sandomierska 243 – co już na etapie dojazdu podkreśla fabryczny charakter miejsca: mija się zabudowę małego miasteczka, by nagle wjechać na teren rozległego kompleksu porcelanowej manufaktury. Z perspektywy osoby przyjeżdżającej z Ostrowca Świętokrzyskiego ta lokalizacja jest bardzo wygodna – trasa ma charakter krótkiego dojazdu w ramach powiatu ostrowieckiego, bez konieczności lawirowania po wąskich, lokalnych drogach, a przy samym obiekcie czeka przestronny parking. Pierwszy spacer po dziedzińcu fabrycznym – między ceglaną zabudową, współczesnymi elementami infrastruktury turystycznej i witrynami firmowego salonu – od razu daje poczucie, że to nie jest dekoracyjna aranżacja, lecz autentyczne miejsce pracy przeniesione w świat turystyki.
Kompleks Centrum Porcelany Artystycznej
Żywe Muzeum Porcelany jest częścią większego Centrum Porcelany Artystycznej, na które składają się także warsztaty ceramiczne, kawiarnia „Leżąca Kotka”, sklep firmowy oraz sala konferencyjna mieszcząca około 50 osób. Ta wieloelementowa struktura sprawia, że pobyt w Ćmielowie rzadko kończy się na samym programie zwiedzania muzealnego – zwykle naturalnie przechodzi w chwilę odpoczynku przy kawie w porcelanowej filiżance, zakupy pamiątek i obserwowanie, jak inni goście wychodzą z warsztatów z własnoręcznie ozdobionymi wyrobami. Na dziedzińcu i w bezpośrednim otoczeniu budynków pojawiają się też charakterystyczne instalacje i elementy małej architektury inspirowane porcelaną, które wizualnie spinają cały kompleks w jedną, spójną opowieść.
Idea „żywego” muzeum
Podstawą koncepcji tego miejsca jest rezygnacja z klasycznego modelu muzeum, w którym dominują opisane gabloty i statyczne ekspozycje – tutaj najważniejsze jest doświadczenie uczestnictwa w procesie, czyli przejście przez wszystkie etapy powstawania porcelany razem z przewodnikiem. Zwiedzanie odbywa się w zorganizowanych grupach – od 4 do 25 osób – co ułatwia przewodnikowi opowieść i pozwala lepiej panować nad bezpieczeństwem gości w pobliżu maszyn, form i gotowych, kruchych wyrobów. Czas wizyty waha się od około 40 minut do nawet 3 godzin, w zależności od wybranego wariantu programu, co daje sporo elastyczności – można potraktować muzeum jako krótki, intensywny przystanek, ale można też zamienić je w główny cel całego dnia.
Zwiedzanie z przewodnikiem krok po kroku
Zwiedzanie rozpoczyna się w części poświęconej historii ćmielowskiej porcelany i samej manufaktury, gdzie przewodnik tłumaczy, skąd wzięła się sława lokalnych wyrobów, jak zmieniały się wzornictwo i technologie oraz dlaczego dziś tak wiele wzorów sprzed lat wraca w postaci kolekcji retro. Potem trasa prowadzi przez kolejne stanowiska pracy, przy których można obserwować na żywo formowanie masy porcelanowej, wyjmowanie elementów z gipsowych form, ich obróbkę, szkliwienie i przygotowywanie do wypału – to moment, w którym widać koncentrację i ogromną precyzję pracowników. W kolejnych pomieszczeniach, bliżej końca trasy, porcelanowe figurki i naczynia nabierają już barw – tam szczególną uwagę przyciąga ręczne malowanie detali, gdzie jeden, pozornie drobny ruch pędzla potrafi całkowicie zmienić charakter przedmiotu.
Wejście do wnętrza pieca i multimedia
Jednym z najbardziej zapadających w pamięć momentów jest wejście do wnętrza starego, oryginalnego pieca do wypału porcelany, który dziś nie pełni już swojej pierwotnej funkcji, lecz został zaadaptowany na salę multimedialną. W środku wyświetlane są materiały przybliżające proces produkcji porcelany – od doboru surowców, przez kolejne wypały, aż po selekcję gotowych wyrobów i kontrolę jakości – a fakt, że widz stoi dosłownie we wnętrzu dawnego urządzenia przemysłowego, potęguje wrażenie obcowania z żywą historią fabryki. Ten kontrast między surową cegłą dawnego pieca a nowoczesną projekcją świetnie pokazuje, jak muzeum łączy przeszłość z teraźniejszością, nie rezygnując ani z autentyzmu, ani z atrakcyjnej formy przekazu.
Wystawa Starej Porcelany
Uzupełnieniem części produkcyjnej jest Wystawa Starej Porcelany, czyli ekspozycja zabytkowych, historycznych wyrobów, która pozwala zobaczyć, jak na przestrzeni dekad kształtowały się kolejne mody, serie i techniki zdobnicze. W gablotach pojawiają się serwisy, pojedyncze naczynia i figurki, często o bardzo charakterystycznych, rozpoznawalnych liniach, które do dziś funkcjonują jako klasyka polskiego designu – widać w nich zarówno inspiracje europejskie, jak i lokalną wrażliwość. Taka konfrontacja z dawnymi wyrobami pomaga lepiej odczytać współczesną produkcję – nagle okazuje się, że wiele wzorów, traktowanych dziś jako „retro”, faktycznie ma swoje pierwowzory w dawnych kolekcjach, które na wystawie pokazane są obok siebie.
Galeria van Rij i współczesna sztuka
Na terenie kompleksu działa także galeria sztuki współczesnej van Rij, prezentująca prace artystów wykorzystujących porcelanę i ceramikę w sposób znacznie bardziej eksperymentalny, niż ma to miejsce w głównej linii produkcji fabryki. Wystawy mają charakter czasowy, więc przy kolejnych wizytach w Ćmielowie można trafić na zupełnie inne realizacje – od klasycznych rzeźb i instalacji po bardziej konceptualne, niekiedy zaskakujące formy, które zmieniają postrzeganie porcelany z „materiału na filiżanki” na pełnoprawne medium artystyczne. Tę część wizyty doceniają szczególnie osoby zainteresowane szeroko rozumianym designem i sztuką współczesną, bo galeria wpisuje się w europejskie trendy prezentowania ceramiki jako dziedziny na styku rzemiosła i sztuk plastycznych.
Kawiarnia „Leżąca Kotka” i sklep firmowy
Po przejściu przez muzeum i wystawy naturalnym przedłużeniem wizyty jest kawiarnia „Leżąca Kotka”, która oprócz nazwy nawiązującej do jednej z najbardziej rozpoznawalnych ćmielowskich figurek wyróżnia się także tym, że serwuje napoje i desery w porcelanie z lokalnej manufaktury. To moment, w którym porcelana z hali produkcyjnej trafia w codzienny kontekst – kawa czy herbata w filiżance oglądanej chwilę wcześniej na półkach sklepu lub w trakcie malowania robi zupełnie inne wrażenie niż zwykłe naczynie z masowej produkcji. Tuż obok funkcjonuje firmowy sklep, w którym można kupić zarówno klasyczne serwisy, jak i pojedyncze figurki, a także współczesne kolekcje projektowane specjalnie dla fabryki – całość stanowi ważny element doświadczenia, bo pozwala zabrać fragment miejsca ze sobą do domu.
Warsztaty ceramiczne – porcelana w własnych rękach
Jednym z najciekawszych rozwiązań jest możliwość wzięcia udziału w warsztatach ceramicznych, podczas których goście mają szansę samodzielnie odcisnąć czy pomalować porcelanową formę, przechodząc skróconą, ale bardzo angażującą drogę od surowego odlewu do ozdobionego przedmiotu. Warsztaty są płatne dodatkowo i stanowią rozwinięcie klasycznego programu zwiedzania – w cenniku pojawiają się pakiety z różnym zakresem aktywności, z których najbogatszy obejmuje m.in. malowanie filiżanki, kosztując ponad 170 zł w wersji biletu normalnego. Ostatecznie taki własnoręcznie przygotowany wyrób, po wypale, staje się jednocześnie pamiątką z podróży i bardzo osobistym przedmiotem użytkowym, który długo przypomina o wizycie w Ćmielowie.
Praktyczne informacje dla odwiedzających
Godziny otwarcia Żywego Muzeum Porcelany są powiązane z sezonowością ruchu turystycznego: od maja do września obiekt czynny jest codziennie w godzinach 9:00–18:00, a od października do kwietnia – codziennie w godzinach 9:00–16:00; pierwsze wejście przewidziane jest o 9:00 przez cały rok, przy czym zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, dlatego wymagane jest wcześniejsze umówienie wizyty, najlepiej telefonicznie pod numerem 535 588 960 lub stacjonarnie poprzez centralę fabryki.
Ceny biletów uzależnione są od wybranego pakietu – standardowe zwiedzanie w ramach jednego z podstawowych wariantów kosztuje około 28 zł w wersji normalnej i 24 zł w wersji ulgowej, natomiast rozbudowane programy z warsztatami, np. malowaniem porcelanowej filiżanki, sięgają blisko 180 zł za bilet normalny; dodatkowo doliczana bywa niewielka opłata za możliwość fotografowania w trakcie zwiedzania, dlatego przed przyjazdem warto sprawdzić aktualny cennik na stronie turystyka.cmielow.com.pl.
Dojazd z Ostrowca Świętokrzyskiego do Ćmielowa prowadzi wygodną trasą przez drogę krajową nr 9 w kierunku Opatowa, a następnie zjazdem na drogę 755 w kierunku Ożarowa, przy czym sama atrakcja – Żywe Muzeum Porcelany – znajduje się bezpośrednio przy głównej drodze, dobrze oznakowanej tablicami informacyjnymi, z przestronnym parkingiem na samochody osobowe i autokary; w przypadku przyjazdu z dalszych części regionu trasa często wiedzie przez Ostrowiec jako naturalny węzeł komunikacyjny.
Dodatkowe udogodnienia na miejscu
Na terenie kompleksu dostępny jest bezpłatny parking, co szczególnie doceniają osoby podróżujące samochodem oraz grupy przyjeżdżające autokarami, dla których manewrowanie po małych miasteczkach bywa problematyczne. Goście mogą także korzystać z darmowego Wi-Fi, co pozwala na bieżąco dzielić się wrażeniami, publikować zdjęcia porcelanowych cudeniek czy sprawdzać dodatkowe informacje o historii ćmielowskich wyrobów bez konieczności korzystania z pakietu danych w roamingu lub słabego zasięgu. W połączeniu z infrastrukturą sanitarno-gastronomiczną i sklepem firmowym tworzy to pełne zaplecze, które bez problemu obsłuży zarówno rodzinne wyjazdy, jak i wycieczki zorganizowane.
Ćmielów na mapie świętokrzyskich atrakcji
Żywe Muzeum Porcelany bardzo dobrze uzupełnia pobliskie atrakcje regionu – możliwość połączenia wizyty z wypadem do Bałtowskiego Kompleksu Turystycznego czy rezerwatu Krzemionki sprawia, że wiele osób planuje tu cały, intensywny weekend. Na tle innych miejsc związanych z historią techniki i przemysłu w województwie świętokrzyskim wyróżnia się silnym akcentem na rękodzieło, wzornictwo i sztukę, dzięki czemu trafia zarówno do miłośników industrialu, jak i do osób wrażliwych na estetykę przedmiotów codziennego użytku. Dla powiatu ostrowieckiego jest to jedna z wizytówek, która pokazuje, że tradycyjna branża ceramiczna potrafi odnaleźć się w realiach współczesnej turystyki, nie tracąc przy tym swojej tożsamości.
Podsumowanie
Żywe Muzeum Porcelany w Ćmielowie to przykład miejsca, w którym klasyczna fabryka przekształciła się w nowoczesną atrakcję turystyczną, nie rezygnując jednak ani z autentycznej produkcji, ani z szacunku dla własnej historii. Możliwość wejścia do wnętrza dawnego pieca, obserwowania pracy formierzy i malarek, odwiedzenia Wystawy Starej Porcelany oraz galerii van Rij, a na końcu odpoczynku w kawiarni „Leżąca Kotka” tworzy spójną opowieść o porcelanie – od surowej masy po elegancką filiżankę na stole. Dobrze skomunikowane położenie w pobliżu Ostrowca Świętokrzyskiego, rozbudowana oferta zwiedzania i warsztatów oraz wyrazisty, artystyczny charakter sprawiają, że to miejsce mocno zapada w pamięć i chętnie wraca się do niego przy kolejnych podróżach po regionie świętokrzyskim.