W centrum Klimontowa, niewielkiego miasteczka w województwie świętokrzyskim, stoi murowany budynek z czterema klasycystycznymi kolumnami, który z daleka przypomina antyczną świątynię. To dawna synagoga – jeden z ostatnich materialnych śladów żydowskiej społeczności, która przez stulecia współtworzyła oblicze tego miejsca. Choć obiekt jest obecnie opuszczony i niedostępny dla zwiedzających, warto zobaczyć go przynajmniej z zewnątrz, by poczuć atmosferę dawnego klimontowskiego sztetla.
- imponująca klasycystyczna architektura
- bliskość do żydowskiego cmentarza
- fascynująca historia związana z II wojną światową
- unikalne detale we wnętrzu
- atmosfera dawnych czasów sztetla
Historia synagogi w Klimontowie
Budowę synagogi rozpoczęto w 1846 roku, kiedy lokalna gmina żydowska była na tyle zamożna, że mogła sobie pozwolić na wzniesienie murowanej świątyni. Prace zakończono w 1851 roku – ta data widnieje na inskrypcji umieszczonej na zewnętrznym frontonie budynku, wraz z informacją o budowniczym Janie Sobkowskim. Niektórzy badacze sugerują, że rok 1851 może odnosić się do wcześniejszej, drewnianej bożnicy, ale murowana synagoga z pewnością powstała w połowie XIX wieku.
Żydzi osiedlali się w Klimontowie od samego początku istnienia miasta, założonego w 1604 roku przez Jana Zbigniewa Ossolińskiego. Przez wieki stanowili znaczącą część społeczności, a ich dzielnica rozciągała się we wschodniej części miasteczka. Synagoga stanęła przy niewielkim placu tuż obok rynku, w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza żydowskiego. Wokół niej funkcjonowała cała infrastruktura gminy – dom rabina, łaźnia, drewniany szpital i dwie szkoły.
W czasie II wojny światowej w nocy z 26 na 27 stycznia 1943 roku oddział partyzancki Jędrusiów dokonał zuchwałego skoku na magazyn kosztowności zrabowanych Żydom, który Niemcy urządzili w zdewastowanej synagodze. Była to jedna z głośniejszych akcji polskiego podziemia w regionie.
Architektura i wystrój bożnicy
Synagoga w Klimontowie reprezentuje styl późnego klasycyzmu. Budynek wzniesiono na planie prostokąta, a nakryto go niskim dachem z blachy. Front zdobiły cztery kolumny podtrzymujące gzyms otaczający całą konstrukcję – to właśnie dzięki nim budowla przywodzi na myśl starożytne świątynie. Główne wejście zwieńczone było półkoliście, a dwa symetryczne ciągi schodów prowadziły do babińca, czyli części przeznaczonej dla kobiet.
Wnętrze synagogi było znacznie bogatsze, niż można by się spodziewać po prowincjonalnym miasteczku. We wnęce znajdował się aron ha-kodesz – szafa ołtarzowa do przechowywania zwojów Tory. Nad nią umieszczono płaskorzeźbę przedstawiającą dwa lwy oraz polichromie z koroną i tablicami z hebrajskim tekstem. Po obu stronach tablic znajdowały się plafoniery z wyobrażeniami lwa i jelenia – symboli z tradycji żydowskiej. Jeszcze w końcu lat 70. XX wieku można było dojrzeć fragmenty tych malowideł oraz jedną z tablic z hebrajskimi inskrypcjami.
Burzliwe losy powojenne
Podczas II wojny światowej hitlerowcy doszczętnie zdewastowali wnętrze synagogi, a następnie urządzili w niej magazyn. Getto w Klimontowie zlikwidowano na przełomie października i listopada 1942 roku – ta data oznaczała koniec wielowiekowej obecności Żydów w mieście.
Po zakończeniu wojny budynek przez długi czas stał opuszczony i popadał w ruinę. W latach 50. zaadaptowano go na skup warzyw i owoców prowadzony przez Spółdzielnię Ogrodniczo-Pszczelarską z Sandomierza. To właśnie wtedy dokonano największych zniszczeń w strukturze obiektu – podmurowano okna, usunięto bimę (podwyższenie, z którego czytano Torę) oraz oryginalną posadzkę, a także wydzielono osobne pomieszczenie dla pracownika skupu.
W 1979 roku Pracownia Konserwacji Zabytków w Sandomierzu przygotowała pełną dokumentację historyczną budynku. W latach 80. powstała dokumentacja projektowa zakładająca adaptację synagogi na muzeum Klimontowa i salę widowiskową Gminnego Ośrodka Kultury. Na początku lat 90. z budżetu wojewody świętokrzyskiego i Ministerstwa Kultury i Sztuki wykonano najpilniejsze zabiegi konserwatorskie, ale wobec braku funduszy zaniechano dalszych prac.
Obecny stan i dostępność
Dziś synagoga stoi opuszczona przy ulicy Szkolnej, tuż obok rynku. Budynek nie jest udostępniony do zwiedzania – można go oglądać wyłącznie z zewnątrz. Mimo to warto się tu zatrzymać podczas spaceru po Klimontowie. Z fasady widać charakterystyczne kolumny i proporcje budowli, która kiedyś była ozdobą miasta.
W ostatnich latach budynek wykorzystywano sporadycznie podczas Brunonaliów – lokalnego festiwalu, podczas którego organizowano w synagodze kameralne koncerty. Działka, na której stoi świątynia, została przekazana Związkowi Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP.
Klimontowska synagoga to jedyny wyraźnie zachowany ślad po społeczności żydowskiej, która była nieodłącznym elementem miasta od początku jego powstania w XVII stuleciu.
Dla kogo ta atrakcja?
Synagoga w Klimontowie to miejsce przede wszystkim dla osób zainteresowanych historią Żydów polskich oraz śladami wielokulturowej przeszłości małych miasteczek. Nie jest to typowa atrakcja turystyczna z biletami i przewodnikami – raczej punkt do krótkiego zatrzymania się podczas zwiedzania okolicy.
Miłośnicy fotografii znajdą tu ciekawy motyw – opuszczony budynek z klasycystycznymi kolumnami na tle prowincjonalnego miasteczka. Rodziny z dziećmi raczej nie znajdą tu niczego szczególnie angażującego, ale starsze dzieci zainteresowane historią mogą potraktować wizytę jako lekcję o wielokulturowej przeszłości Polski.
Jak dotrzeć i co jeszcze zobaczyć w okolicy
Klimontów leży w południowej części województwa świętokrzyskiego, około 20 km na północny wschód od Sandomierza. Do miasteczka można dojechać samochodem – synagoga znajduje się przy ulicy Szkolnej, w samym centrum, tuż obok rynku. Parking nie stanowi problemu.
Zwiedzanie synagogi od zewnątrz zajmie kilkanaście minut. Warto połączyć wizytę z krótkim spacerem po Klimontowie, który zachował układ małomiasteczkowy z rynkiem i kilkoma zabytkowymi budynkami. W pobliżu znajduje się też dawny cmentarz żydowski, choć jest on mocno zdewastowany.
Godziny otwarcia: Budynek jest zamknięty i niedostępny do zwiedzania od środka. Można oglądać fasadę o każdej porze.
Ceny: Brak opłat – zwiedzanie z zewnątrz jest bezpłatne.
Czas zwiedzania: 15-20 minut na obejrzenie budynku z zewnątrz i krótki spacer po okolicy.
Dojazd: Klimontów, ul. Szkolna (tuż przy rynku). Dojazd samochodem z Sandomierza około 25 minut, z Kielc około godziny.